Dit artikel verscheen oorspronkelijk in de Nieuwe Revu van 7 maart 2018. Hier vind je het artikel op Blendle.

Vladimir Poetin zal op 18 maart voor de vierde keer de presidentsverkiezingen winnen. Als het aan het Kremlin ligt, wordt hij met een overweldigende meerderheid en met ongekend hoge opkomstcijfers herkozen. Het is de ultieme bevestiging van Poetins status als de enige legitieme vertegenwoordiger van het Russische volk, maar apathie ligt op de loer want veel kiezers staan onverschillig tegenover de stembusgang. Waarom stemmen als er niet echt iets te kiezen valt?

De volkse onverschilligheid over de presidentsverkiezingen van deze maand is begrijpelijk. Van echte verkiezingen is in Rusland geen sprake. Ja, er zijn campagnes, oppositie en stembiljetten. En ja, er is een vrij ruime keuze aan kandidaten waar de kiezer op kan stemmen. Maar veel meer dan schone schijn is dat echter niet. De verkiezingen zijn een nauwkeurig geregisseerd toneelstuk waarvan de scenarioschrijvers zich in het Kremlin ophouden. Vanachter de muren aan het Rode Plein selecteren zij de tegenspelers die als figuranten dienen in de onemanshow van Poetin. Maar hoe werkt de enscenering van de verkiezingen? Wat zijn de selectiecriteria die het Kremlin hanteert bij het uitkiezen van de kandidaten? En waarom maken ze zich in Moskou eigenlijk zo druk om de stembusgang als het toch al een gelopen race is?

Revolutie
Een begrip dat vaak in één adem wordt genoemd met de Russische democratie, is managed democracy. Rusland-expert Marc Jansen, voormalig hoogleraar aan de Universiteit van Amsterdam, legt uit: ‘Managed democracy is niets meer dan een geleide democratie. Het houdt in dat het Kremlin de verkiezingen managet, dat er geen echte oppositie is en dat de zittende macht bepaalt welke kandidaten mogen deelnemen.’ Als je dus mee wil doen aan de verkiezingen, dan moet je eerst op auditie bij het Kremlin.

In de aanloop naar de verkiezingsdag op 18 maart zit het Kremlin in een spagaat. Enerzijds wil het dat de verkiezingen spannend genoeg zijn zodat mensen naar de stemhokjes komen. Ze willen volle zalen trekken. Anderzijds moet het niet te spannend worden. De klinkende overwinning van Poetin mag immers niet in gevaar komen doordat er een kandidaat meedoet die te veel stemmen bij hem wegsnoept. Maar apathie onder de kiezers is evenmin wenselijk. Politieke onverschilligheid ondermijnt de autoriteit van het regime. Oppositie tolereren of desinteresse stimuleren, het is het dilemma van de autocratische democratie.

Mochten de opkomstcijfers tegenvallen, dan kan dat politieke gevolgen hebben. Een tekort aan mandaat kan betekenen dat de grip op de bevolking verzwakt. Een lage opkomst kan immers duiden op kwetsbaarheid van het regime, terwijl een snoeiharde overwinning juist toont dat de regering legitieme macht heeft en dat de oppositie geen schijn van kans maakt. Tegenstanders van het regime kunnen momentum krijgen bij een lage opkomst. Het Kremlin heeft de massale protesten van 2011 en 2012, naar aanleiding van vermeende massafraude tijdens de parlementsverkiezingen destijds, nog vers in het geheugen. Het woord revolutie gonsde al door de straten.

Dat nooit meer.

Daarnaast zouden bondgenoten van het bewind weleens onrustig kunnen worden. Een tanende populariteit van Poetin kan figuren uit de politieke en zakelijke elite ertoe bewegen om eieren voor hun geld te kiezen. Bij een op handen zijnde revolutie kan je immers maar beter aan de goede kant van de geschiedenis staan. Dat weten ze in Rusland als geen ander. Daarom gaat het Kremlin secuur te werk. ‘Met een minder sterk mandaat maakt het regime minder indruk,’ zegt Jansen. ‘Het kan verstrekkende gevolgen hebben. Er is dus veel aan gelegen om Poetin een riante overwinning te bezorgen.’

Ongevaarlijke marionetten
Daarom zoekt het Kremlin ongevaarlijke marionetten die de rol van tegenstander kunnen invullen. Geen echte oppositie, maar poppetjes die doen alsof. Tijdens die zoektocht worden zorgvuldige overwegingen gemaakt. Het geval van Aleksej Navalny illustreert deze patronen van de managed democracy in Rusland als geen ander. Navalny is populair onder jonge mensen. Hij zet zich al jaren via sociale media in voor de strijd tegen corruptie in zijn vaderland, iets waar veel landgenoten schoon genoeg van hebben. Als blogger en corruptiebestrijder trapt Navalny constant tegen de elite aan. Hij verspreidt zijn evangelie via internet en spaart daarbij niemand. Ook Poetin niet.

Navalny is dan ook een doorn in het oog van de regering. Hij is een onvervalst oppositiepoliticus. Tegelijkertijd is hij relatief populair. Zijn deelname zou zonder meer voor een hogere opkomst zorgen. Hij kan de verkiezingen enige democratische geloofwaardigheid verschaffen. De massale straatprotesten die hij zeven jaar geleden organiseerde, kregen bijvoorbeeld duizenden mensen in meer dan tachtig Russische steden op de been. Een unicum in het hedendaagse Rusland.

Navalny zou dus een zegen voor Moskou kunnen zijn. De reddende engel die de apathie onder de kiezers doorbreekt. Maar het toelaten van een oncontroleerbare oppositiepoliticus is te riskant voor Poetin. Eerder een vloek dan een zegen. Poetin ziet Navalny’s populariteit als een risico, een risico op ondermijning van zijn eigen autoriteit. Weliswaar vormt hij een kleine dreiging, maar ook kleine dreigingen moeten verijdeld worden. Het geplande scenario van het Kremlin moet volgens het script verlopen. Onverwachte plotwendingen staan niet hoog op het prioriteitenlijstje. Het Kremlin heeft dus liever niet dat Navalny het feestje op de verkiezingsdag komt bederven. Daarom beroept Moskou zich op een beproefde methode: juridische vervolging. Navalny heeft de binnenkant van Russische politiecellen de afgelopen jaren vaker gezien dan de gemiddelde draaideurcrimineel. Hij werd in 2017 zelfs voorwaardelijk veroordeeld vanwege – oh ironie – fraude en corruptie. De echtheid van de aantijgingen is dubieus, en dat is eufemistisch uitgedrukt. Doeltreffend is de methode des te meer. Volgens de Russische grondwet mag iemand met een strafblad niet meedoen aan de presidentsverkiezingen. Exit Navalny. Probleem opgelost.

70-70
Maar wie moet er dan naar voren geschoven worden om de verkiezingen iets aantrekkelijker te maken? Wie kan er leven in de brouwerij brengen, zonder al te veel opschudding te veroorzaken? Bij de parlementsverkiezingen in 2016 lag de opkomst tussen de 40 en 47 procent. Volgens onafhankelijke peilingen zou het opkomstpercentage nu tussen de 50 en 55 procent uitkomen. Dat is een stuk lager dan de ‘70-70-doelstelling’ van het Kremlin. Deze ideale scenarioschets mikt op een opkomst van 70 procent van de kiesgerechtigden waarvan 70 procent van de stemmen naar Poetin gaat. Het lijkt er niet op dat die ambitie gehaald gaat worden. Het animo is te laag, de verkiezingen zijn niet sexy genoeg.

De meeste kandidaten zijn dan ook oersaai. Politieke fossielen zoals de nationalistische Vladimir Zjirinovski en de liberale Grigori Javlinski gaan al jaren mee. Zij gaan geen mensen naar de stemhokjes trekken. Daarom zoeken Poetin en consorten bij de verkiezingen telkens naar een kandidaat die dat wel voor elkaar krijgt. Bij de vorige stembusgang in 2012 vonden ze deze in Michail Prochorov. Een steenrijke zakenman die kiezers over de streep moest trekken als onafhankelijke kandidaat. Dit jaar is die persoon Ksenia Sobtsjak, de dochter van Anatoli Sobtsjak, Poetins oude politieke leermeester halverwege jaren 90. Zij moet ervoor zorgen dat de mensen die op Navalny zouden stemmen, nu op komen dagen om op haar te stemmen. Volgens Jansen is Sobtsjak echter geen al te serieuze kandidaat: ‘Sobtsjak is een bekende Russin. Een dame die bekend werd via de televisie. Ze is een onvervalste socialite. Geen gewichtige kandidaat.’

Toch presenteert Sobtsjak zich als het redelijke alternatief voor Navalny. Ze is een vrouw met westerse idealen en zet zich af tegen het huidige corrupte systeem en de leiders van alledag. Echte kritiek op Poetin levert haar campagne tot dusver echter nauwelijks. Haar kandidatuur lijkt een wassen neus, geheel in overeenstemming met de wetten van de managed democracy. Ze is de perfecte schijnkandidaat. Oppositioneel genoeg om de verkiezingen enige legitimiteit te verschaffen en tam genoeg om geen bedreiging te vormen.

Halfvolle zalen
Dat Vladimir Poetin over anderhalve week als winnaar uit de bus komt bij de verkiezingen, daar bestaat geen twijfel over. Toch doen de machthebbers in Moskou er alles aan om de overwinning zo overtuigend mogelijk te laten lijken. Niet omdat ze twijfelen aan die overwinning, maar omdat ze een signaal willen afgeven. Zowel thuis als in het buitenland. Poetin wil laten zien dat hij nog altijd de teugels strak in handen heeft. Daarnaast wil hij Rusland als democratie etaleren. ‘Formeel wordt de schijn opgehouden van een democratie. Zo kunnen ze critici van buitenaf wijzen op de feiten,’ zegt Jansen, ‘en doen alsof er in Rusland wel zoiets bestaat als een pluralistische democratie met vrije verkiezingen.’

Om te stellen dat de verkiezingsuitslag een grote farce is, is echter te gemakkelijk. Ja, de democratische instituties in Rusland zijn hol. En ja, de verkiezingen worden nauwkeurig geregisseerd, maar Poetin heeft nog altijd een immense aanhang in Rusland. ‘Bij normale verkiezingen zou Poetin ook winnen. Hij is nog altijd ongekend populair,’ meent Jansen, ‘hij verbeterde het leven van veel Russen in de afgelopen achttien jaar en daar zijn ze hem dankbaar voor.’

Er zullen dus genoeg getrouwen zijn die braaf hun kruisje naast Poetins naam zullen zetten op zondag 18 maart. Wellicht omdat er geen goed alternatief is, wellicht omdat ze werkelijk in hem geloven. Maar dat 70 procent van de kiezers op de verkiezingsdag komt opdagen, lijkt hoe dan ook een illusie. Het spektakel op de 18de trekt halfvolle zalen. Het toneelstuk is ongeloofwaardig, de personages op het podium zijn vlak. Een affiche met slechte acteurs lokt mensen nu eenmaal niet naar de theaters. Ook al is de regie nog zo goed.

DE BELANGRIJKSTE KANDIDATEN

Vladimir Poetin (65)

De huidige president en na 18 maart hoogstwaarschijnlijk nog eens zes jaar de hoogste leider van Rusland. Als Poetin wint, mag hij tot 2024 aanblijven, het jaar dat hij 72 wordt. Met zijn vierde termijn gaat de oud- KGB’er Leonid Brezjnev voorbij op de ranglijst met langstzittende leiders van Rusland en de Sovjet-Unie in de afgelopen eeuw. Alleen Jozef Stalin zat langer op de troon dan Poetin.

Ksenia Sobtsjak (36)

De new kid on the block. Sobtsjak is een onvervalste socialite en staat ook wel bekend als de Russische Paris Hilton. Ze is een televisieberoemdheid en journaliste. Sobtsjak vergaarde naam en faam als presentatrice van een realityshow. Haar Instagram telt 5,5 miljoen volgers en ze is niet weg te slaan uit de Russische tabloids. Markant detail is dat Sobtsjak Poetin al haar hele leven kent; haar vader was de eerste democratisch gekozen burgemeester van Sint- Petersburg in de jaren 90. Poetin was destijds jarenlang zijn rechterhand.

Grigori Javlinski (65)

Het alternatief voor de links-liberale kiezer. Javlinksi leidt de Jablokopartij en deed ook mee aan de verkiezingen in 1996 en 2000. De 65-jarige politicus is het lievelingetje van het Westen. Hij is een intellectueel met werkelijk democratische idealen en hij uit regelmatig kritiek op Poetin. In 2012 mocht Javlinski niet deelnemen aan de verkiezingen, omdat de kiescommissie stelde dat een deel van de benodigde handtekeningen voor deelname was vervalst.

Vladimir Zjirinovski (71)

Eveneens afkomstig uit de politiek steentijd. Zjirinovski doet al mee aan de presidentsverkiezingen sinds 1991. Dat doet hij namens de Liberaal- Democratische Partij van Rusland. De 71-jarige Zjirinovski wordt veelal als een marionet van Poetin beschouwd. Echte kritiek op de president levert hij niet. De LDPR waar Zjirinovski leiding aan geeft, staat bekend als nationalistisch en extreemrechts.

Pavel Groedinin (57)

Een van de grote verrassingen tijdens deze verkiezingscampagne. Groedinin doet mee namens de Communistische Partij. Hij volgt Gennadi Zjoeganov op, een politieke dinosaurus die sinds de presidentsverkiezingen in 1996 meedeed aan alle edities van de stembusgang. Groedinin is een aardbeienboer die leidinggeeft aan een grote collectieve boerderij iets buiten Moskou. In 2007 zat Groedinin nog als parlementslid in de Doema voor de regeringspartij die Poetin steunt.

Aleksej Navalny (41)

Een vreemde eend in de bijt, want Navalny is officieel geen kandidaat. Hij werd bekend door zijn activiteiten als blogger en corruptiebestrijder, waarbij niemand buiten schot blijft. Ook Poetin niet. Navalny belandt om de haverklap in de cel voor aantijgingen die uiteenlopen van het organiseren van massaprotesten tot fraude en corruptie. Naar alle waarschijnlijkheid zijn de beschuldigingen aan het adres van Navalny gefingeerd en politiek gemotiveerd door het Kremlin, dat via de juridische weg zijn deelname aan de verkiezingen blokkeert. En met succes: de kiescommissie wees zijn kandidatuur af vanwege een eerdere voorwaardelijke veroordeling.

Boris Titov (57)

Een zakelijk zwaargewicht. Titov doet mee aan de verkiezingen namens de Partij voor de Groei. Een politieke club die zich met name richt op ondernemers. Tegenover The Spectator verklaarde Titov in een interview dat hij niet per se de ambitie heeft om president te worden. ‘We zijn niet dom. Ik heb gezond verstand,’ zei hij over het feit dat Poetin op 18 maart hoogstwaarschijnlijk herkozen zal worden. Naar eigen zeggen doet hij mee om de huidige economische problemen in Rusland aan de kaak te kunnen stellen.