Dit artikel verscheen oorspronkelijk in de Panorama van 14 november 2018. Hier vind je het artikel op Blendle.

Op 17 november is het een jaar geleden dat Salvatore ‘Totò’ Riina overleed, de laatste opperbaas van de Siciliaanse maffia. Sinds zijn arrestatie, een kwart eeuw geleden, ondergaat de maffia een metamorfose.

“Nergens heb ik spijt van. Breken zullen ze me nooit, al geven ze me 3000 jaar gevangenisstraf.” Het zijn de woorden van Salvatore ‘Totò’ Riina, voormalig leider van de Siciliaanse Cosa Nostra. Riina doet deze uitspraak begin 2017 tijdens een afgeluisterd telefoongesprek. Hij vertoeft dan al 24 jaar achter slot en grendel in een gevangenis in Parma, waar hij een straf van 26 keer levenslang uitzit vanwege meervoudige moord. Niet veel later, op 17 november 2017, overlijdt de laatste capo dei capi van de Siciliaanse maffia. De dood van ‘La Belva’ (het beest) verlost Italië van een nationaal trauma. De laatste levende herinnering aan een tijdperk waarin de Italiaanse maffia zich op zeer brute en gewelddadige wijze manifesteerde, is niet meer.

Riina is de belichaming geworden van deze periode door de vele moorden en aanslagen die hij bestelde (zie kader onderaan). Hij was uitgegroeid tot de meest gehate man van Italië. Toen hij stierf ging er een collectieve zucht van verlichting door het land.

Toch is het overlijden van Riina geen definitieve genadeklap voor de maffia. In de jaren tussen zijn arrestatie in 1993 en zijn dood in 2017 zijn de kaarten opnieuw geschud.

Op Sicilië weet de Italiaanse staat weliswaar de macht van de Cosa Nostra sterk in te dammen, maar daarmee is de kous nog niet af. Integendeel. Op andere plekken duikt de maffia weer op, en sterker dan ooit tevoren.

Maar hoe ziet die hedendaagse maffia er nu uit? Wat is er wezenlijk veranderd ten opzichte van het tijdperk-Riina? En waarin verschillen de maffiosi van vroeger met die van vandaag? Tien verschillen tussen de maffia toen en nu.

1 Verschuiving van de macht
Van origine bestaat de Italiaanse maffia uit vier verschillende takken. De Cosa Nostra uit Sicilië, de Sacra Corona Unita uit Apulië (de hak van Italië), de Camorra uit Campanië met Napels als epicentrum en de ’Ndrangheta uit Calabrië, het gebied ten zuiden van Napels.

Toen Riina in de jaren 80 en 90 de oorlog verklaarde aan de Italiaanse staat, hadden politie en justitie hun handen vol aan de bestrijding van de maffia op het zuidelijke eiland. De aandacht voor de andere drie maffiagroeperingen verslapte en er ontstonden kansen voor andere clans. Met name de ’Ndrangheta greep die met beide handen aan.

Volgens Federico Varese, maffia-expert aan de Universiteit van Oxford, profiteerde de ’Ndrangheta van de kans om in de luwte te opereren. “Dankzij de bloedige oorlogen in de jaren 80 en 90 waren alle ogen op de Cosa Nostra gericht. Daardoor bleef de ’Ndrangheta onderbelicht.” Dat gaf de Calabrische maffia de mogelijkheid om zich op de internationale drugsmarkt te storten. Varese: “De haven in Gioa Tauro, die bekend staat om zijn containeroverslag, was een geweldig speeltje voor de ’Ndrangheta waar ze dankbaar gebruik van maakte voor de drugshandel.” Zo kan het dat anno 2018 niet de Cosa Nostra, maar de Calabrische ’Ndrangheta de grande dame van de Italiaanse georganiseerde misdaad is.

2 Invloed aan de vergadertafel
Door innige relaties tussen maffiosi en bestuurders krijgt de maffia steeds meer invloed aan de vergadertafel. Federico Cafiero De Raho, de nationale maffiaaanklager in Italië, waarschuwt regelmatig voor wat hij noemt een ‘maffiose bourgeoisie’. Een groep van hooggeplaatste ambtenaren, politici, zakenlui en juristen die nauwe banden onderhouden met de maffia. In plaats van wapens en bloed, maken de hedendaagse maffiosi gebruik van aktetassen en stropdassen. Arthur Weststeijn, Italië-expert verbonden aan de Universiteit Utrecht, onderschrijft dit fenomeen.

“De maffia is nog meer verweven geraakt met het officiële systeem dan vroeger. De ’Ndrangheta zit van oudsher al in Milaan en Turijn tussen de politieke en economische zwaargewichten in bestuurskamers.” Het is dan ook moeilijk om onderscheid te maken tussen maffiosi en corrupte bestuurders. Er is tegenwoordig een nog groter schemergebied – waarin het legale en het illegale in elkaar overlopen – dan in de jaren 80 en 90 het geval was.

3 Terug onder de radar
Nauw samenhangend met de nieuw verkregen macht aan de vergadertafel is een verschuiving in de strategie van de maffia. De directe aanvallen en terroristische aanslagen behoren tot het verleden. “De maffia is daarmee feitelijk teruggekeerd naar haar roots,” zegt Varese. In plaats van de openbare oorlogsvoering van eind vorige eeuw, opereert ze weer vanuit stilte. Op de achtergrond trekken maffiosi aan de touwtjes, waardoor ze veel minder zichtbaar zijn voor de staat.

Ook volgens Weststeijn verschilt de modus operandi van de ’Ndrangheta sterk van die van de Cosa Nostra. “In de jaren 80 en 90 was er sprake van een geweldsorgie, zowel tegen de staat als binnen de maffia zelf. Dat is voorbij. De maffia opereert weer onder de radar, zonder veel geweldpleging.” En dat is precies waar ze het best in is, zich schuilhouden in de schaduw van de samenleving. Of zoals een officier van justitie in de VS ooit zei: “De ’Ndrangheta is als de donkere kant van de maan, je ziet hem niet, maar hij is er wel.”

4 Internationalisering
De tijden dat de maffia een zuiver Italiaans probleem was behoren tot het verleden. Voor de ’Ndrangheta geldt dat ze zich over de hele wereld heeft gevestigd. Dat de maffia nog altijd zo veel macht heeft, komt voornamelijk door de globalisering van handel waar de misdaadsyndicaten dankbaar gebruik van maken. Volgens Weststeijn is de mondialisering koren op de molen voor de maffia. “De ’Ndrangheta is veel internationaler georiënteerd dan de Cosa Nostra. Ze zit overal. In de Rotterdamse haven, op Schiphol, op de bloemenveiling in Aalsmeer.

Maar de maffia zit niet alleen in Nederland, ze heeft overal waar de drugshandel zich manifesteert een vinger in de pap. Van de cocaplantages in Peru tot de afzethavens in Europa en de VS. In zekere zin is de ’Ndrangheta een multinational geworden met vestigingen in verschillende landen. Het illustreert een belangrijk verschil tussen de Cosa Nostra en de ’Ndrangheta. In Sicilië probeert de maffia controle over een bepaald regionaal territorium te behouden, in Calabrië streeft ze naar werelddominantie.

5 Minder kennis
Don’t put all your eggs in one basket. Dat is precies wat de Italiaanse regering jarenlang wel deed als het aankwam op de maffia. De staat staarde zich blind op de Cosa Nostra en ontwikkelde een blinde vlek voor de ’Ndrangheta. “De kennis over de ’Ndrangheta is veel minder groot, doordat de pijlen zo lang op de Cosa Nostra gericht waren,” zegt Weststeijn. “Daardoor weet de staat niet zo goed hoe de ’Ndrangheta opereert.” Zo zijn er nog nooit massaprocessen geweest waarbij tientallen leden van de Calabrische maffiatak zijn veroordeeld. Bovendien is de omerta in Calabrië nog een groot goed. Justitie heeft tot nog toe maar weinig maffiosi uit de punt van de laars kunnen verleiden om een boekje op te doen over de ’Ndrangheta.

6 Nieuwe handel
Was heroïne ten tijde van Riina nog de voornaamste bron van inkomsten, voor de ’Ndrangheta is dat cocaïne. Verreweg het meeste geld stroomt binnen via internationale drugshandel en wapenhandel. In Italië zelf ligt dat overigens net iets anders, meent Weststeijn. “De maffia typeert zich ook door haar flexibiliteit. Ze springt overal in waar geld te verdienen valt.” Van afpersing tot onroerend goed en van omkoping tot prostitutie, waar geld stroomt, staat de maffia klaar om het op te vangen.

7 Officiële economie
Dat de Italiaanse maffia rijk is, lijdt geen enkele twijfel. Harde uitspraken over het vermogen van de maffia zijn desalniettemin lastig te staven. Misdaadorganisaties laten zich nu eenmaal niet makkelijk in kwartaal- en jaarcijfers vangen. Toch bestaan er voorzichtige schattingen over het vermogen van de ’Ndrangheta. Zo meldt The Guardian dat de Calabrische maffiatak in 2013 meer omzette dan IKEA en Deutsche Bank samen. De ’Ndrangheta zou dat jaar goed zijn geweest voor maar liefst 53 miljard euro. Het equivalent van 3,5 pocent van het bruto binnenlands product van Italië.

Dat exorbitante vermogen heeft de ’Ndrangheta onder andere te danken aan het feit dat ze zich in de officiële economie wist te nestelen. Er is sprake van een zekere symbiose tussen de legale en de illegale economie die mede dankzij de crisis welig kon tieren. Weststeijn: “Dankzij de economische crisis heeft de maffia alleen maar meer macht gekregen in Italië. Ze heeft dankzij de crisis meer grip op het normale leven gekregen. Een bank leent de burger geen geld meer, een lokale boss daarentegen wel.”

8 Hiërarchie
Rond de Italiaanse maffia hangt nog altijd een zweem van romantiek. Films en series als The Godfather en The Sopranos schetsen een dweperig beeld van een capo dei capi die met een charmante Italiaanse tongval bevelen uitdeelt aan zijn onderdanen. Een knuffelcrimineel avant la lettre. Voor zover dergelijke Amerikaanse producties überhaupt ooit een realistisch beeld van de werkelijkheid wisten te schetsten, is dat nu zeker niet meer de praktijk. “De ’Ndrangheta leunt minder op een ouderwetse piramidestructuur met een boss boven aan de voedselketen,” zegt Varese. In plaats daarvan lijkt er sprake van een ‘plattere’ organisatiestructuur. Daar zit volgens Weststeijn ook gelijk een probleem. “Toen Riina werd gearresteerd, werd de Cosa Nostra overduidelijk van haar leider beroofd. Bij de ’Ndrangheta is veel minder duidelijk wie er aan de touwtjes trekt. Daardoor is ze moeilijker te onthoofden.”

9 Onderlinge samenwerking
Daar waar het in het tijdperk-Riina nog grotendeels een kwestie van ieder voor zich was, werken de verschillende maffiatakken in Zuid-Italië vandaag de dag veel nauwer samen. Lokale aangelegenheden worden weliswaar nog altijd via de eigen clan geregeld, maar met name op het gebied van de grensoverschrijdende drugshandel slaan de verschillende organisaties de handen ineen.

Vorig jaar waarschuwde de nationale maffia-aanklager nog dat ‘de Italiaanse maffia allang niet meer geïsoleerd is’. “Ze trekken samen op, werken samen en coördineren bijvoorbeeld havens voor heroïne- en cocaïnetransporten.”

Een kleine slag om de arm is volgens maffia-expert Varese wel op zijn plek. “Er is samenwerking. Al valt dat moeilijk echte samenwerking te noemen. Ze kopen van elkaar.” Het is samenwerking waarin harde knaken de gemeenschappelijke deler vormen, van een gunfactor is geen sprake. Slechts de rollen in de ‘samenwerking’ zijn in de loop der jaren veranderd. Kocht de ’Ndrangheta vroeger nog heroïne van de Cosa Nostra, tegenwoordig koopt de Cosa Nostra cocaïne van de ’Ndrangheta.

10 Politieke veranderingen
Traditiegetrouw is de maffia altijd bezig met politiek. Met het onlangs geïnstalleerde kabinet zijn het dan ook interessante tijden voor maffiosi. Weststeijn: “Tot in de jaren 80 steunde de maffia de christendemocraten, daarna kreeg Berlusconi ruggensteun. Daarom dringt zich nu de vraag op welke partij ze gaat steunen.”

Het heeft er alle schijn van dat de ex-treemrechtse Lega Nord van vicepremier Matteo Salvini zich nu langzaam inlaat met de criminele groeperingen uit het zuiden. Al is het nog speculeren, wijst veel erop dat er warme banden worden gesmeed tussen de Lega en de ’Ndrangheta. Zo meent ook Varese. “In Calabrië, waar de Lega Nord nooit voet aan de grond kreeg, wordt opeens op de partij gestemd. Dat kan erop wijzen dat de ’Ndrangheta lokale banden met de partij aan het aanwakkeren is.”

Wie was Salvatore 'Totò' Riina

In zijn tijd als de leider van de Corleonesi op Sicilië, van 1974 tot zijn arrestatie in 1993, gaf Riina opdracht voor meer dan 150 moorden.

Begin jaren 80 ontketende hij een bloedige maffiaoorlog op het zuidelijke eiland om met zijn criminele rivalen af te rekenen. De periode kwam in Italië bekend te staan als Il Massacro (de slachting). De maffiosi lagen letterlijk dood in de straten. Binnen een jaar vielen er meer dan 200 doden. Het kwam Riina duur te staan. Gedreven door angst begonnen maffiosi samen te werken met justitie. De omerta werd bij het grofvuil gezet. Het was het startschot voor het zogenaamde Maxiproces van Palermo, dat in 1986 begon en waarbij de Italiaanse staat bijna 500 maffiosi voor de rechter sleepte. Riina was ziedend. Hij was uit op wraak. En wraak nam hij.

Aan het begin van de jaren 90 verklaarde La Belva openlijk de oorlog aan de Italiaanse staat. Riina liet in 1992 achtereenvolgens de politicus Salvo Lima, onderzoeksrechter Giovanni Falcone en diens collega Paolo Borsellino ombrengen. Met name met de moord op Falcone en Borsellino haalde Riina zich de haat van het Italiaanse volk op de hals. Bij de aanslag op de beveiligde escort van Falcone op een snelweg nabij de Siciliaanse hoofdstad Palermo, bleef in het asfalt een gat achter met de afmetingen van een meteorietinslag. Ook de vrouw van de rechter en drie politieagenten kwamen bij de aanslag om het leven. Falcone had vlak daarvoor, samen met Borsellino, 342 maffiosi veroordeeld. Een jaar later, in 1993, werd Riina opgepakt, maar daarmee was het nog niet gedaan. De terreur die Riina had ontketend, ging door. Vanuit de gevangenis gaf hij opdracht tot bomaanslagen in het hart van Italië. Achtereenvolgens werden nationale monumenten in Florence, Milaan en Rome het doel van terreuraanslagen.

Tien mensen kwamen om het leven.

De gifbeker was daarmee nog niet leeg. Vanuit zijn cel liet Riina een 13-jarige jongen ontvoeren om te voorkomen dat zijn vader met justitie zou praten. De tiener werd gewurgd en opgelost in zuur.

De staat moest terugslaan en dat gebeurde ook. Riina kwam 24 uur per dag onder toezicht te staan om te voorkomen dat hij nog leiding kon geven aan zijn organisatie. Hij mocht slechts één uur per maand een vooraf aangewezen familielid ontvangen achter glas, en onder toeziend oog van een beveiligingscamera. De staat wist Riina te muilkorven en leek de strijd van de maffia te winnen. Maar schijn bedriegt.