Dit artikel verscheen oorspronkelijk op 1 maart 2018 in Playboy. [Hier](https://blendle.com/i/playboy/de-vele-gedaantes-van-poetin/bnl-playboy528-20180301-06d5fdeb7b5?utm_medium=facebook&utm_campaign=social-share&utm_source=blendle&sharer=eyJ2ZXJzaW9uIjoiMSIsInVpZCI6ImphcnJvbmthbXBob3JzdCIsIml0ZW1faWQiOiJibmwtcGxheWJveTUyOC0yMDE4MDMwMS0wNmQ1ZmRlYjdiNSJ9 vind je de link naar het artikel op Blendle.

Vladimir Poetin is het alles-in-een-pakket. Ideale schoonzoon en stoere vent, vrome kerkganger en onverschrokken leider. Althans, dat is wat het Kremlin de Russen wil doen geloven met het oog op de presidentsverkiezingen van 18 maart. Wat schuilt er achter zijn zorgvuldig geregisseerde imago?

Al sinds Poetins aantreden in 2000 probeert Moskou het imago van de president tot in detail te regisseren. Het Kremlin geeft regelmatig officiële persfoto’s uit waarop hij in uiteenlopende poses te zien is. Poetin die met ontbloot bovenlijf door de natuur slentert, Poetin in een straaljager, Poetin in een onderzeeër, Poetin die een luipaard knuffelt en Poetin die al judoënd zijn tegenstander tegen de grond werkt. Op het eerste gezicht allemaal beelden die op de lachspieren werken. Toch zit er een weldoordacht idee achter deze publieke beeldvorming. Perceptie is realiteit, zo lijkt de gedachtegang aan het Rode Plein. Een truc uit de marketingwereld waar in Moskou gretig gebruik van wordt gemaakt. Ceci n’est pas une pipe, of toch wel?

Volgens Ruslandkenner Marc Jansen, voormalig hoogleraar aan de Universiteit van Amsterdam, neemt Poetin door de jaren heen wisselende gedaantes aan: ‘Er is niet één specifiek imago dat consequent naar buiten wordt uitgedragen. Het ene moment is hij een macho, het volgende moment de betrouwbare leider en weer iets later is hij de orthodox gelovige of de dierenvriend.’

In het officiële fotoalbum van de Russische president valt inderdaad geen constante te ontdekken, behalve dan misschien de mate van enscenering van de beelden. Poetin probeert een hybride beeld van zichzelf naar buiten te brengen. Hij is een man met vele gezichten. Een kameleon die van kleur verandert en daarmee verschillende doelgroepen aanspreekt. De voorbeelden uit afgelopen jaren geven een goed idee over de veelzijdigheid van zijn verschijning.

1. JAN MET DE PET
Zo doken er in augustus vorig jaar beelden op van Poetins vakantie in de Toeva-regio in Rusland, de plek waar hij zich inmiddels bijna jaarlijks zonder shirt laat fotograferen. De foto’s tonen de president samen met zijn minister van Defensie Sergej Sjojgoe aan een meer in het grensgebied met Mongolië. De heren genieten er zittend op veredelde campingstoeltjes van de natuur en het mooie weer. Gezicht in de zon, sportieve bergschoenen aan de voeten en vissershoedje op het hoofd. Andere beeltenissen die tijdens het uitstapje naar Toeva werden genomen, tonen Poetin met een vers gevangen snoek in zijn hand die hij vlak daarvoor met snorkel en speer door het meer achtervolgde. Op weer een ander plaatje is Poetin in datzelfde meer te bewonderen terwijl hij al borstcrawlend door het water beweegt. Het zijn vakantiekiekjes zoals ieder ander ze ook kan hebben. Ze kenmerken zich door de kneuterige alledaagsheid: ouwe jongens krentenbrood op de Russische taiga. De foto’s vertellen het verhaal van Poetin de normale man die op vakantie gaat en met vrienden een hengeltje uitwerpt. Jan met de pet, maar dan op zijn Russisch.

2. VROOM CHRISTEN
Het imago van de gewone man is echter slechts een van de vele verschijningsvormen die de Russische president cultiveert. In januari van dit jaar gaf het Kremlin foto’s vrij van Poetin die zich onderdompelt in een wak in een bevroren meer. Ter gelegenheid van de Russisch-Orthodoxe Epifanie duiken gelovige Russen elk jaar op 19 januari ijskoud water in om de doop van Jezus in de Orthodoxe Kerk te vieren. Zo ook Poetin.

Omringd door priesters loopt de 65-jarige president in een schapenwollen jas en kniehoge vilten laarzen af op het gat in het ijs in het Seligermeer in Zuid-Siberië. Terwijl hij tot zijn middel in het water staat, bungelt een christelijk kruis aan een lange ketting om zijn hals. Voordat hij zoals de traditie voorschrijft drie keer kopje onder gaat, slaat hij nog snel een kruisje. De president toont zich een vroom christen die zich vol overgave wijdt aan zijn godsdienst, net als de miljoenen andere gelovige Russen.

3. ONVERVALSTE MACHO
De bekendste en meest opzienbarende foto’s van Poetin zijn wellicht wel de plaatjes waarop hij zich als een onvervalste macho presenteert. Voorbeelden zijn er te over. In 2011 bezocht hij bijvoorbeeld een motorfestival in de havenstad Novorossiejsk aan de Zwarte Zee. Gekleed in motorjack en omringd door leden van de nationalistische motorclub de Nachtwolven liet hij zich op een driewielige Harley Davidson fotograferen. Achterop de motoren wappert de Russische driekleur in de wind. De mannelijkheid en het testosteron spatten er vanaf.

Net zo goed poseert de president nonchalant achteroverleunend met blote bast op een paard, terwijl hij op een drafje door de ruige natuur rijdt. Het beeld zou niet misstaan als affiche van een Russische western. Cowboy Poetin in de Siberische wildernis. Ook op zee etaleert de geboren Sint-Petersburger zich als een echte man. Wanneer hij bijvoorbeeld over de rand van een rubberboot hangt en met een harpoen op een walvis mikt. Voor onderzoeksdoeleinden, dat dan weer wel. Het imago van alfaman Poetin dient een duidelijk doel. Het bevestigt zijn status als sterke, daadkrachtige leider. Iemand die nergens voor terugdeinst, zoals het een echte oerman betaamt.

Volgens Tom Vennink, correspondent van de Volkskrant in Moskou, is dit macho-imago een wezenlijk onderdeel van de branding van Poetin: ‘Hij is sterk, zie de kalenders met foto’s van Poetin op de worstelmat. Hij heeft zichzelf onder controle, zie de T-shirts met een koele Poetin in zwart pak met zwarte zonnebril. En als het nodig is dan grijpt hij in, en goed ook. Dat laat hij zien.’

Van het imago van viriele man is het een kleine stap naar Poetins status als militair strateeg. Op talloze foto’s staat hij met geweren en pistolen in de hand vervaarlijk voor zich uit te kijken. Hij lijkt de personificatie van de almachtige leider. Een imago dat appelleert aan de supermachtstatus die Rusland onder Poetin terugkreeg en die hij al vanaf het begin van zijn presidentschap onderstreept. Het bevestigt het hervonden zelfvertrouwen van Rusland na de val van de Sovjet-Unie.

Zo liet Poetin vlak na zijn aantreden in 2000 als kersverse president een foto van zichzelf verspreiden in de cockpit van een SU-27 straaljager. Niet geheel toevallig werd de foto genomen ten tijde van de Tweede Tsjetsjeense Oorlog, een oorlog die hij eigenhandig begon. De beelden spreken boekdelen: dit is een leider waar niet mee valt te sollen.

Een leider die zijn natie desnoods eigenhandig met hand en tand verdedigt tegen alle mogelijke bedreigingen van buitenaf. Volgens Vennink is dit een beeld dat veel Russen aanspreekt: ‘Russen hebben sinds de verloren Koude Oorlog het gevoel dat ze onwaardig behandeld worden door het Westen. Neem Amerikanen die lachend de NAVO uitbreiden tot de Russische grens, terwijl de Amerikanen zelf nooit Russische raketten aan hun eigen grens zouden toestaan. Of Europeanen die hen de les komen lezen, zoals Nederlandse toneelspelers die op een podium in Rusland actie beginnen te voeren voor homorechten. De meeste Russen hebben daar een verschrikkelijke hekel aan. Met Poetin hebben ze een president die dan goed van pas komt. Poetin laat zich niet uitlachen. Poetin laat zich de les niet lezen.’

4. SPORTMAN
In het verlengde hiervan past Poetins imago als sportman. Hij laat geen kans onbenut om zichzelf als een fitte man te presenteren. De beelden van de Russische president op de judomat met de zwarte band om zijn middel tonen hem als getraind atleet. Hij blinkt ook uit in andere sporten. Zo veegde het ijshockeyteam waar Poetin in speelde de tegenstander van het ijs tijdens een gelegenheidswedstrijd ter ere van het zeventigjarig jubileum van de Russische overwinning op Nazi-Duitsland. Eindstand: achttien tegen zes. Man of the match: Vladimir Poetin, die acht doelpunten achter zijn naam zette.

5. DIEREN-, OUDEREN- EN KINDERVRIEND
Maar Poetin heeft ook een minzame kant. Zeker wanneer hij zich als dierenvriend en familieman presenteert. Meermalen verschenen er foto’s van de leider met een jaguar in zijn handen of een Siberische tijger waar hij zich bijna kinderlijk over ontfermt. Diezelfde toegewijde zorg straalt hij uit op foto’s met ouderen en kinderen. De meest mannelijke en sterke leiders hebben immers ook een zachte kant. Een menselijk aspect waar onderdanen zich door aangesproken voelen.

/ UOMO UNIVERSALE
Wie het zo achter elkaar zet, kan niet anders concluderen dan dat Poetin een supermens is. Een uomo universale zonder gebreken. Een nakomeling van Julius Caesar en Moeder Theresa. Dat is het beeld dat Moskou verspreidt. Poetin symboliseert alle mogelijke deugden die je van een leider van een wereldmacht als Rusland zou mogen verwachten. Poetin leidt Rusland niet, Poetin ís Rusland. En dat draagt hij samen met zijn strategen op geniale wijze uit naar de buitenwereld.

Daar waar veel wereldleiders hun identiteit ontlenen aan het land dat ze besturen, is dat in Ruslands geval precies andersom. De propagandamachine van het Kremlin focust zich op een persoon, niet op een land. Poetin is een merk geworden dat Rusland vertegenwoordigt. Hij is bijna niet meer weg te denken uit Rusland, de twee zijn met elkaar vergroeid als een Siamese tweeling.

Het trucje dat bij de persfoto’s wordt gebruikt om dit beeld naar buiten te brengen, berust op een principe dat in de literatuur bekend staat als show, don’t tell. Laat liever zien dat je een krachtig leider bent door in een tank te gaan zitten, in plaats van dat je het zegt. En beter met honden in de sneeuw spelen, dan zeggen dat je een dierenvriend bent. Als Poetin ergens in uitblinkt, is het wel in deze stijlfiguur.

/ TEGENPOOL VAN JELTSIN
Maar waarom maken ze zich in Moskou zo druk om Poetins imago? De reden voor de zorgvuldig geregisseerde imagebuilding rondom Poetin moet onder andere in het verleden worden gezocht, zegt Jansen: ‘Poetins voorganger Boris Jeltsin stond bekend als iemand die makkelijk een wodkaatje te veel nam. Destijds was het simpelweg niet zo makkelijk om een goed imago rondom die man te creëren. Hij verscheen nogal eens dronken in het openbaar en hij zag er allesbehalve geweldig uit. Poetin trok hier zijn lessen uit.’

Poetin benadrukt dan ook graag de tegenstelling met zijn voorganger, zonder hem met naam en toenaam te noemen. ‘Poetin spreekt vaak over de moeilijke jaren negentig. Daarmee doelt hij indirect op Jeltsin,’ zegt Jansen. ‘Jeltsin stond te boek als een alcoholist, Poetin juist als een sportman. Jeltsin was relatief oud, Poetin was relatief jong toen hij aantrad en Jeltsin was ziek en Poetin is kerngezond.’ In plaats van het Jeltsin-tijdperk waarin Rusland de economische en sociaalmaatschappelijke afgrond naderde, symboliseert de huidige president de nieuwe welvaart en de hervonden supermachtstatus van Rusland. Teloorgang versus wederopstanding.

Maar ook het heden geeft aanleiding voor het cultiveren van een sterk leidersimago. ‘Poetins populariteit is volgens de laatste peilingen onder de zeventig procent gezakt,’ vertelt Jansen. Dat heeft volgens de voormalig hoogleraar alles te maken met de huidige economische situatie in het land. ‘Het bestedingsniveau van Russen is de afgelopen jaren achteruitgegaan. Met name onder de armere bevolking ligt dat gevoelig. Mensen kijken uiteindelijk naar hun eigen belangen. Het imago van Rusland is belangrijk, maar ze hechten natuurlijk ook waarde aan hun portemonnee. Hebben we dit jaar meer of minder te besteden, vragen ze zich af.’

/ BLIKSEMAFLEIDER
Vennink merkt dagelijks om zich heen dat Russen het economisch moeilijk hebben. ‘Niet alle Russen zijn tevreden met de staat van het land. De meesten weten echt wel dat ze niet in een paradijs leven. Mensen die niet tot de kleine Russische elite behoren, moeten vechten om rond te komen. Ik zie het elke dag. Ouderen die ’s ochtends vis vangen en deze de rest van de dag op straat verkopen, omdat je in Rusland niet kan leven van een pensioen.’

De tanende populariteit van Poetin is volgens Jansen reden tot zorg voor het Kremlin. ‘Op 18 maart zijn de verkiezingen. Poetin wil in de eerste ronde met grote overmacht winnen om te laten zien dat hij de enige echte vertegenwoordiger is van het Russische volk. Daarvoor is een evenwicht nodig tussen een goed imago en de persoonlijke economische situatie van de bevolking. Mensen willen zien dat Rusland een land is dat meetelt in de wereld, maar als ze het te veel in de portemonnee gaan voelen, kan dat politieke gevolgen hebben.’

Een sterk imago van de pater familias in de aanloop naar de verkiezingen kan als bliksemafleider dienen voor de werkelijke problemen die er in Moedertje Rusland spelen. Maar als de economische situatie echt penibel wordt, is het niet meer dan een zwakke afleidingsmanoeuvre. Een schijnbeweging die niemand dolt. Niet voor niets komt het Kremlin in verkiezingstijd vaak met douceurtjes, zoals het verhogen van de pensioenen. Perceptie en realiteit zijn immers niet eeuwig inwisselbaar. Ook de kracht van imagebuilding houdt ergens op. Of zoals Jansen het verwoordt: ‘Een plaatje alleen helpt niet.’